ریشه یابی واژه ترنجبین:

تَرَنْگَبین، یا ترنجبین، یا ترانگبین نوعی شبنم گیاهی است و به عنوان شیرین کننده در نوشیدنی ها و مواد غذایی متفاوت تا در علوم بهداشتی و پزشکی به عنوان درمان کننده مصارف متعدد دارد. در ادامه با مانا شاپ همراه باشید تا به ریشه یابی واژه ترنجبین این واژه اصیل پارسی بپردازیم. توجه داشته باشید که تلفظ صحیح این واژه در زبان پارسی تَرَاَنگبین [ت َ رَ گ َ] یا تَرَنگبین (tarangabin) و ترنجبین (تَرَنجِبین)  (taranjebin) است. ترانگبین از ریشه زبان پهلوی گرفته شده به معنای “مان گیاه” می‌ باشد.ترنگبین مرکب از دو واژۀ فارسی تر و انگبین است، تَر به معنی گیاه و اَنگبین به معنی عسل می‌باشد. بنابراین میتوان آنرا نوعی قند و شیرین کننده طبیعی دانست. پس از  حمله اعراب از آنجا که در حروف الفباء زبان عربی حرف “گ” وجود ندارد این حرف به حرف “ج” تغییر یافته است و به شکل کلمه  “ترنجبین” تلفظ شد و رفته رفته در زبان پارسی رواح یافته است و بطوری که امروزه در ایران به همین نام معروف است.

انگبین از واژه‌ های بسیار کهن فارسی است که در معنای عسل و شهد به کار می‌رفته است. معرّب ترنگبین به‌صورت ترنجبین امروزه کاربرد بیشتری دارد. در فرهنگ رشیدی ترنگبین به صورت شبنمی که بر گیاه خارشتر می‌نشیند و همچون انگبین تازه است، تعریف شده که در عربی به آن مَنّ گفته می‌شود.

خار‌شتر یا شتر‌خار گیاهی است از تیرۀ پروانه‌آسایان که به شکل بوته در کوهستانهای خراسان، تبریز، زرند، بوشهر، بلوچستان و عمدۀ نواحی جنوبی کشور یافت می‌شود. البته تمام گونه‌های این گیاه، ترنگبین یا منّ (مان) که حاوی مواد قندی است، به دست نمی‌دهند. در بسیاری از موارد صمغ این دسته از گیاهان هر‌چند اسامی متنوعی دارند، اما با یکدیگر مختلط می‌شوند. معروف‌ترین آنها همان گز‌انگبین (خشک‌انگبین) است که در اثر گزش حشره‌ای مخصوص از انواع درختچه‌های گز به دست می‌آید. شیر‌خشت و بید‌خشت نیز از دیگر انواع این صمغها محسوب می‌شوند که در نظر مردم صرفاً از لحاظ رنگ ظاهری، لطافت و برخی تأثیرات دارویی با هم تفاوت دارند. اصولاً یک سلسله از گیاهان بیابان‌زی هستند کـه بـه صورت درختچه‌های خاردار رشد می‌کنند و با نام خار ـ شتر معروف‌اند و به عربی به آنها الحاج یا عاقول می‌گویند.

آنرا به فرانسوی Manne d’hedysarum و Manne d’alhagi و Manne de perse و به انگلیسی Manna of hedysarum  و به عربی مَن یا ترنجبین می نامند. ترنجبین شیره (صمغ، کتیرا) به شکل دانه دانه های کوچک شیرین به رنگ سفید تا زرد مایل به قهوه ایی (عسلک ترنجبین) جمع آوری شده از بوته های گیاه خارشتر یا به زبان محلی گیاه حاج یا خاربز (Alhagi camelorum) است.

خارشتر گیاهی است پایا از خانواده باقلائیان (Papilionaceae یا Fabaceae) از زیرخانواده باقالی‌ها (Faboideae) و یکی از بنشن‌ها به‌شمار می‌رود . نام دیگر آن علف ترنجبین است . میوه این خانواده ناشکوفا است.

گیاه خارشتر درختچه یا بوته خار داری است که در بیابان‌ها و دشت‌های کم ارتفاع  فلات کشور های ایران، افغانستان ، پاکستان ، مغولستان، عراق، کویت و لبنان وجود دارد و در سایر نقاط به صورت طبیعی و خودرو وجود ندارد. در ایران متمرکز در مناطق گناباد، بیرجند، تربیت حیدریه، کاشمر، تربت جام و شهرستان کوهسرخ استان خراسان رضوی و در روستای دهمیان لرستان، زرند کرمان، یزد، تبریز، اطراف قم و بوشهر به ‌طور خودرو و فراوان دیده می‌شود.

گیاه خارشتر

 معمولاً در مناطقی که این گیاه ترنجبین نمی‌دهد آن گیاه به مصرف غذای شتر و بز می‌رسد. به همین جهت این گیاه به خارشتر و خار بز معروف شده است. در مناطقی که این ترنجبین می‌دهد شتر و بز خیلی دوست دارند از آن تعلیف شوند و پرورا هم می‌شوند.

از ترنجبین در قرآن و کتب مذهبی نیز نام برده شده است، پیشنهاد میکنیم مقاله خرید ترنجبین یا مان قرآنی درجه 1 را مطالعه کنید.

ظاهراً علاقۀ زیاد چهارپایان اهلی به‌ویژه شتر به این‌گونه از گیاهان، باعث شده است تا نام خارشتر را بر آنها نهند؛ گاهی به آن خاربزی هم می‌گویند (همو، 343).

پراكندگي این گیاه در ارتفاعات كوهستاني استان يزد (شيركوه، ده بالا، طزرجان ، ندوشن) ، كوه بازرگان2050- 2350 متر- ارتفاعات شيركوه تا ارتفاعات دره نازي و كوه پشت باغ 2000 متربه بالا باقی آباد، طزرجان ، بنادك تا كوه نر، كوه گلوبادام ، نزديك شيركوه 1800- 2200 می باشد.

اصولاً گیاهان معروف به منّ (مان) بومی ایران محسوب می‌شوند و به نظر می‌رسد تولید مان در آنها با دما و شرایط خاک مرتبط است؛ به طوری که از گذشته‌های دور انواع درختچه‌های گز و خار‌شتر (اشترخار / اشترغار) در مناطقی چون بلوچستان و اصفهان، خراسان و جنوب ایران تا هرمز به شکل خودرو رویش داشته است. بواسیه گیاه الحاجی را به ۳ دسته تقسیم می‌کند و در توصیف دستۀ سوم تحت عنوان خارشتر، خاستگاه آن را ایران، منطقۀ قفقاز، افغانستان، بلوچستان، ترکستان و حاشیۀ خزر می‌داند.

نام  Mana از Man به معنای  یک اصطلاح اعجاب‌انگیز یا احتمال بیشتر ازmanan   به‌عنوان هدیه، هدیه‌ای از خداوند توضیح داده ‌شده که ماده گردی شبیه دانه گشنیز که طعمی شیرین همچون ویفر عسلی دارد. قابل جوشیدن و پختن است.

 ترنجبین در همه‌جا تشکیل نمی‌شود و ممکن است مربوط به آب‌وهوا، دما و شرایط خاک و به‌ویژه  حضور حشره از  جنس Larinus که روی درختچه‌ها زندگی می‌کند  مربوط باشد.  اگرچه دامنه پراكنش گياه مولد اين مان زياد است. در اكثر مناطق ايران تا ارتفاع 4000 متر از سطح دريا انتشار دارد. اما فقدان حشره مولد مان در تمامي مناطق پراكنش گياه ميزبان، توليد ترنجبين را محدود به مناطق گرم و خشك به‌ویژه حاشيه كوير در استان‌های خراسان رضوي، خراسان جنوبي و يزد. تبریز ، طبس ، زرند ، تگرود (نزدیک قم) و بوشهر نموده است.

گونه‌های مولد مان ترنجبین همچنین در شوره ‌زارهای عربستان، صحرای سینا، سوریه، هند و پاکستان نیز می‌رویند. گياه مولد مان ترنجبين به نام خارشتر يا خار بز يك گياه يا A. pseudoalhagi Desv. مرتعي بانام علم از زیر خانواده Alhagi camelorum Fisch. است. خارشتر Fabaceae و خانواده Papilionaceae ،درختچه‌ای چندساله، خشبي، كوچك با ارتفاع 5/0 تا 1 متر، داراي ساقه‌های خاردار و منشعب، برگ‌های تخم‌مرغی و كوچك، گل‌ها منفرد يا دوتايي، ارغواني رنگ، نيام ميوه بدون كرك و نازك، با ریشه چوبي و عميق است که گاه تا 15 متر در عمق خاک فرو می رود.

مان ترنجبين به‌صورت دانه‌های ریز سفید و زرد به وجود می‌آید ترنجبین به علت مقدار زیادی ساکارز طبیعی که دارد .طعمی شیرین داشته و به‌عنوان طعم‌دهنده و شیرین‌کننده در صنایع داروسازی کاربرد دارد. سابقاً در خراسان و یزد به‌ صورت سنتی از آن قند تهیه می‌کردند . هم‌اکنون نیز در صنعت ساخت گز مورد مصرف قرار می‌گیرد. مان ترنجبين به‌عنوان يـك داروي مهم در طب سنتي ايران است. در منابع علمیه اسامي مان ايرانی و مان مرنيابين و مان الحاجي و بالاخره مان ترنجبين ناميده شده است. اين مان در اروپا به‌عنوان مان ايران معروف است. به فارسی ترنجبین، ترانگبین و ترنگبین گفته می‌شود. در حقیقت معرب ترنگبین است که در فارسی معمول می‌باشد. با ریشه پهلوی به معنای مان گیاه می‌باشد. به فرانسوی Manne d’hedysarum و Manna d’alhagi و Manne de perse  و  به انگلیسیhedysarum  Manna of و به عربی آنرا ترنجبین نامند.

در این مقاله سعی کردیم با ریشه کلمه ترنجبین شما را آشنا کنیم از اینکه تا پایان ارائه مطلب صبور بودید از طرف گروه مانا شاپ از شما سپاسگزاریم. در صورتی قصد خرید ترنجبین اصل و با قیمت مناسب عرضه کننده دارید از شما دعوت میکنیم به فروشگاه مانا شاپ مراجعه کنید.

اگر مایل هستید در یک مقاله جامع همه چیز را درباره ترنجبین اصل به شکل متن یا پادکست ترنجبین یا ویدوئوی نحوه تهیه ترنجبین بدانید توصیه میکنیم حتما به مقاله همه چیز درباره ترنحبین اصل و 10 خاصیت آن مراجعه کنید.