ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی

اگر براتون سواله که مان های گیاهی ایرانی دارای چه عناصر و ارزش های غذایی هستند چند دقیقه همراه باشید

مان ها، گروهی از ترکیبات طبیعی که از فعالیت حشرات بر روی اندام‌ های گیاه میزبان جوان به دست می‌آید، فواید دارویی و ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی بسیار اند. خواص درمانی این مان های گیاهی ایرانی در درجه اول به ترکیبات ساختاری آن ها نسبت داده می شود. در این مقاله به بررسی ارزش غذایی مان گیاهی ایرانی مشهور از جمله ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی ترنجبین، ارزش غذایی مان های گیاهی شیر خشت، ارزش غذایی مان های گیاهی بید خشت و ارزش غذایی مان های گیاهی گز علفی با تجزیه و تحلیل جامعی از محتوای معدنی و عناصر ضروری از جمله آهن، روی و مس پرداخته شده است.

نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل دستگاه اسپکتروفتومتری گسیل شعله، نشان داده است که مان گیاهی گز علفی غنی از فلز روی و آهن است، در حالی که مان گیاهی بید خشت حاوی مقادیر زیادی از فلز مس است. یافته‌ های  این مطالعه نشان داد که ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی نه تنها دارای خواص دارویی ارزشمندی هستند، بلکه حاوی مقادیر قابل‌توجهی از عناصر معدنی ضروری بدن انسان هستند و به طور بالقوه در درمان انواع اختلالات و کمبود و یا در رفع سوء تغذیه نقش مهم و مفیدی ایفا می کنند.

اگر نمیدانید مان به چه معناست و یا مایل هستید ریشه این کلمه را بدانید پیشنهاد میکنید این مقاله را مطالعه کنید

مقدمه ای بر ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی

مان ها گیاهی نوعی شیره ترشح شده خشک شده در اثر فعالیت حشرات بر روی اندام‌ های جوان گیاه میزبان است. این گروه از مان ها ترکیبات طبیعی دارای فواید دارویی و تغذیه‌ای بسیار مفیدی هستند. مان در زبان فارسی «انگبین» نامیده می‌شود و در علوم طب سنتی ایران نیز ارزش بسیاری دارند. انواع مختلف مان های گیاهی در طب سنتی ایران به عنوان ملین، تب بر و خلط آور و برای درمان هیپربیلی روبینمی (درمان زردی نوزاد) استفاده شده است. ویژگی های درمانی به ترکیبات و ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی نسبت داده می شود.

مان گیاهی ترنجبین، مان گیاهی شیر خشت، مان گیاهی بید خشت و مان گیاهی گز علفی از جمله مان های گیاهی ایرانی مشهور هستند.

از نظر اقتصادی مان گیاهی ترنجبین مهم‌ترین مان در بازارهای گیاهی ایرانی است. در بین مان ها به نام های مرنیاب، مان آلهاگی، مان هدیساروم و در زبان انگلیسی به مان های خزری نیز معروف است. مان گیاهی ترنجبین یک فرآورده طبیعی شیرین صمغی نیمه مایع است که روی برگ ها و شاخه های برخی از بوته های خارشتر از جمله گونه Alhagi persarum Boiss. & Bushe  و A. mannifera Desf. (Fabaceae) ظاهر می شود. با کمال تعجب این گونه ها در هر جایی که رشد می کنند ترنجبین نمی دهند. به نظر می رسد عامل این اتفاق مربوط به شرایط اقلیم، دما و شرایط خاک و به ویژه وجود حشره ای از تیره Larinus است که روی بوته های گیاه خارشتر زندگی می کنند. آخرین مطالعات رابطه ای قوی میان تشکیل ترنجبین و فعالیت حشره به نام Poophilus nebulosus Leth را نشان داد. زیست بوم بوته خارشتر ایرانی تنها در مناطقی از جمله خراسان، تبریز، طبس، زرند، تگرود (نزدیک قم) و بوشهر است و تنها در نیمه های پایان فصل تابستان مان ترنجبین بر بوته های آنها تشکیل می شود.

ترنجبین و خواص درمانی آن چیست

ترنجبین کاربرد بسیار گسترده ای در طب سنتی ایرانی برای تسکین تب، سرخجه، بهبود ایمینی و سلامتی، سرفه، درد سینه، استفراغ و تشنگی و حفظ طراوت پوست دارد. امروزه عمدتاً به عنوان یک ملین ملایم (مسهل) و برای درمان زردی نوزادان در صنعت داروسازی استفاده می شود. مطالعات علمی به طور قطعی کاهش اثر بیلی روبین (عامل زردی) را بدون ایجاد هیچگونه سمیت ثانویه در موش ها نشان داده است. در برخی مطالعات نشان داده شده است که عصاره اتانولی (عصاره الکلی) محصولات گیاهی حاوی مان های گیاهی ایرانی دارای اثرات بازدارنده بر رشد سلولی و سنتز پروتئین های سلولی، DNA و RNA10 است.

مان گیاهی شیر خشت یکی دیگر از مان های مهم ایرانی است که از شاخه های دو گونه بومی Cotoneaster (Rosaceae) C. nummularia Fisch & Mey و C. nummularioides Pojark تراوش می کند. بوته ها توسط حشره Scolytus rugolosus Mull (Scolytidae) مورد حمله قرار می گیرند. لاروهای آن در زیر پوست گیاه نفوذ می کنند و  قسمت کامبیوم ساقه را از بین می برند. بر اثر فعالیت لارو ها این مان های گیاهی از این قسمت های پوست گیاه تراوش می کند و بعد از چند روز خشک و سخت می شوند. مان گیاهی شیر خشت بر روی پوست گیاه به صورت دانه های کوچک زرد متمایل به سفید و به اندازه دانه های ارزن دیده می شوند. بوته هایی که مورد حمله حشرات و لارو قرار نگرفته اند، ترشح ندارند و هیچ مان گیاهی بر روی آنها تشکیل نمی شود.

ترکیب شیمیای مانیتول اصلی ترین جزء تشکیل دهنده مان گیاهی شیر خشت است و بقیه آن شامل مقادیر کمی هگزوز، فروکتوز، گلوکز، ساکاروز، موسیلاژ و رزین می باشد. در برخی مطالعات حتی ادعا شده است که مصرف مان گیاهی شیر خشت بدن انسان را در برابر تشعشعات اتمی محافظت می کند. همچنین در مطالعات اخیر مان گیاهی شیرخشت به عنوان یک عامل ضد سرطان معرفی شده است. بیشترین کاربرد مان گیاهی شیرخشت برای بهبود و تسکین زردی نوزادان است.

بید خشت به عنوان یکی دیگر از مان های گیاهی ایرانی ارزشمندی است که در طب سنتی ایران از اهمیت دارویی برخوردار است. این محصول شیرین سفید، سخت و بی شکل، عسلک حشره ای است که روی شاخه ها و شاخه های بید ظاهر می شود. Tuberolachnus salignus Gmel. (Lachnidea) معروف به شته غول پیکر بید مهمترین آفت شته بید است که از 16 گونه  Salix (Salicaceae) در ایران گزارش شده است که شاملS. accmophylla Boiss., S. aegyptica L., S. alba L., S. excelsa Gme. and S. zygostemom Boiss می باشد. شیرینی بید خشت مربوط به ترکیبات قندی از جمله ساکارز، فروکتوز و گلوکز موجود در آن است. در طب سنتی ایران برای رفع تب، یبوست و کاندیدیازیس دهان از بید خشت بخوبی استفاده می شود و می‌توان آن را جایگزین مناسبی برای مان گیاهی شیرخشت که بسیار کمیاب و گران‌قیمت است، دانست.

گز علفی که «گازو» یا «گز کردی» نیز نامیده می شود، مان گیاهی ارزشمند دیگری است که از محصولات جانبی جنگل های بلوط غرب ایران به شمار می رود. این یک محصول طبیعی شیرین صمغی سخت و درخشان است که روی برگ‌های برخی از گونه‌های کوئرکوس از جمله Q. brantii Lindi. and Q. infectoria Oliv. (Fagaceae) ظاهر می‌شود. این مان گیاهی از مواد دفعی (فضولات) دو حشره معروف به Thelaxes suberi Del و Tuberculoides annulatus Hart. (Calaphidae) تولید می شود. مان گیاهی گز علفی حاوی گلوکز، فروکتوز و ساکاروز و سایر پلی ساکاریدها است. در طب سنتی ایرانی از مان گیاهی گز علفی به عنوان آرام بخش، تب بر، مسکن و برای درمان آبله مرغان، سرخجه و خارش ناشی از آن استفاده می شود.

در ادامه به تعیین ترکیبات و ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی با تاکیید بر تشخصیص مواد معدنی و عناصر ضروری از جمله آهن، روی و مس در مان های گیاهی ترنجبین، شیر خشت، بید خشت و گز علفی که در ایران بسیار مورد استفاده قرار می گیرند، می پردازیم.

بررسی ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی

در ابتدا برای بررسی ترکیبات و ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی، 100 نمونه مختلف از هر چهار مان گیاهی مشهور و محبوب (ترنجبین، شیر خشت، بید خشت و گز علفی) در تیرماه 1391 از 20 بازار گیاهی تهران خریداری شد.

مان گیاهی شیر خشت

مان گیاهی ترنجبین

مان گیاهی گز علفی

مان گیاهی بید خشت

روش بررسی ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی با استفاده از دستگاه آزمایشگاهی

برای اندازه گیری فلزات، هر نمونه در آون در دمای 600 درجه سانتیگراد تا وزن ثابت خشک شدند. هر نمونه خشک شده در کوره در هاون آسیاب شد تا از الک 60 مش رد شود. نمونه ها در بطری های پلی اتیلن تمیز، خشک و با چگالی بالا با ظرفیت 100 میلی لیتر با درپوش های پیچی نگهداری شدند. تمام ظروف شیشه ای و پلاستیکی مورد استفاده با صابون مایع شسته شده، با آب شسته شده، در 10% HNO₃ v/v به مدت 24 ساعت خیسانده شده، کاملاً با آب مقطر تمیز شده و به گونه ای خشک شده است تا اطمینان حاصل شود که هیچ گونه آلودگی رخ نمی دهد.

1 گرم از هر نمونه پودر شده به طور جداگانه در یک فلاسک هضم 100 میلی لیتری قرار داده شد و 5 میلی لیتر مخلوط هضم به هر کدام اضافه شد و روی صفحه داغ در محفظه بخار حرارت داده شد تا هضم مرطوب شود. مخلوط هضم شامل HNO₃ و HCl غلیظ به نسبت 6:1 است. فلاسک ها ابتدا به آرامی و سپس به شدت حرارت داده شدند تا پسماند سفیدی بدست آید. باقیمانده حل شد و با محلول 1/0 N HNO₃ و NH₄I در یک فلاسک حجمی به 10 میلی لیتر رسید. بلانک ها و نمونه ها نیز به طور همزمان پردازش و تجزیه و تحلیل شدند. تمام مواد شیمیایی مورد استفاده از درجه تحلیلی (AR) بودند. تمام اقدامات احتیاطی لازم برای جلوگیری از هرگونه آلودگی احتمالی نمونه طبق دستورالعمل های AOAC انجام شد. غلظت عناصر کمیاب و فلزات سنگین بر روی نمونه ها به صورت میانگین ± انحراف معیار 3 تکرار در هر آزمون تعیین و بر اساس وزن خشک نمونه (DW) تعیین شد.

نمونه‌ها توسط یک طیف‌سنج انتشار شعله مدل AA-6200 (Shimadzu، ژاپن) با استفاده از شعله هوا-استیلن برای روی، آهن و مس با استفاده از حداقل پنج محلول استاندارد برای هر فلز مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. ضریب تغییرات (%CV) در تعیین فلزات سنگین در تمامی نمونه ها کمتر از 5/2 درصد بود. تمام اقدامات احتیاطی لازم برای جلوگیری از هرگونه آلودگی احتمالی نمونه طبق دستورالعمل های ((AOAC انجام شد.

نام علمی مان های گیاهی ایرانی مشهور مورد استفاده در این مطالعه

تعیین ترکیبات و ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی

مقدار فلز مس موجود در مان گیاهی ترنجبین و شیرخشت، بید خشت و گز علفی

مس در فعالیت بسیاری از آنزیم ها و عملکردهای متابولیکی نقش دارد. برای رشد و نگهداری استخوان ها ضروری است و در تولید گلبول های قرمز، بافت همبند و متابولیسم چربی ها نقش دارد. طبق داده ها (شکل 1)، غلظت مس از 55/1 ± 3075/23 میلی گرم بر کیلوگرم در ترنجبین تا بالاترین میزان در بید خشت با 67/2 ± 9141/33 میلی گرم بر کیلوگرم متغیر بود. هیچ حد مجاز در قوانین غذایی محلی و یا توسط WHO تجویز نشده است، اما WHO (1996) حد پایینی محدوده قابل قبول مس را 20 میلی گرم بر کیلوگرم وزن بدن در روز توصیه کرده است17،18.

مقدار فلز روی موجود در مان گیاهی ترنجبین و شیر خشت، بید خشت و گز علفی

روی یک عنصر کمیاب ضروری است و نقش مهمی در فرآیندهای مختلف سلولی از جمله رشد طبیعی، رشد مغز، واکنش رفتاری، تشکیل استخوان و بهبود زخم دارد. بیماران دیابتی دچار کمبود روی نمی توانند قدرت حساسیت خود را بهبود بخشند و باعث از دست دادن حس لامسه و بویایی می شوند 18،19،20. کمبود روی در افرادی که از بیماری کرون، کم کاری تیروئید و بیماری لثه رنج می برند رایج است و احتمالاً در استعداد ابتلا به عفونت های ویروسی و دیابت نقش دارد. می تواند در درمان عفونت های ویروسی از جمله ایدز، بزرگ شدن غده پروستات، آرتریت روماتوئید، بهبود زخم ها، آکنه، اگزما و استرس مفید باشد. نتایج نشان داد که غلظت روی در تمام مان های مورد مطالعه بالا است. بیشترین غلظت روی در گز علفی 2435/1±6221/20 میلی‌گرم بر کیلوگرم، شیرخشت 1183/2±8747/19، ترنجبین 3323/1±6580/18 و بید خشت 14/1661 میلی‌گرم بر کیلوگرم بود.

مقدار عناصر معدنی موجود در ترنجبین و شیر خشت و بید خشت و گز علفی

مقدار فلز آهن موجود در مان گیاهی ترنجبین و شیر خشت، بید خشت و گز علفی

نتایج نشان داد که بیشترین غلظت آهن در مان های مورد مطالعه در گز علفی(ماننا بلوط) 1730.0396 ± 11.6532 میلی گرم بر کیلوگرم و به دنبال آن ترنجبین (مان های خارشتر) 25.1118 ± 781.5932 میلی گرم بر کیلوگرم (Manna-Khsht، Bid-Kg) بود. ) 5.8872 ± 138.7188 و شیر خشت (منا منا) 99.7218 ± 1.3320 mg/kg. مشاهده شد که گاز-الافی نسبتاً بالاترین غلظت آهن را دارد (شکل 3). آهن یک عنصر ضروری برای انسان و حیوانات است و جزء ضروری گزارش شده توسط هموگلوبین است. کربوهیدرات، پروتئین و چربی را برای کنترل وزن بدن تسهیل می کند که عامل بسیار مهمی در دیابت است. آهن برای تشکیل هموگلوبین ضروری است و همچنین نقش مهمی در انتقال اکسیژن در بدن انسان ایفا می کند و میزان کم آهن باعث عفونت گوارشی، خونریزی بینی عفونت میوکارد می شود 20،21.

نتیجه گیری

در این مقاله به بررسی ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی پرداخته شد و مقدار عناصر ضروری مس و آهن و روی مفید موجود در آنها بررسی شد. وجود عناصر کمیاب آهن، مس و روی در هنگام ارزیابی کفایت تغذیه‌ای به ویژه در رژیم‌های گیاه‌ خواری مورد توجه ویژه هستند. اگرچه غذاهای گیاهی منابع غنی از عناصر کمیاب فلزی ضروری برای بدن هستند، اما محصولات حیوانی مقادیر آهن و روی به نسبت بیشتری را در رژیم غذایی اکثر مردم که از گوشت، مرغ و ماهی است تامین میکنند. بخصوص در مورد تامین مقادیر مورد نیاز بدن به آهن که انواع مواد غذایی گوشتی آن را به شکل فعال و قابل دسترسی زیستی در سلول ها فراهم می‌کنند.

برای به حداکثر رساندن عملکرد زندگی، بهبود استقامت و مقاومت در برابر بیماری، افزایش مصرف مان های گیاهی ایرانی به ویژه استفاده صحیح از مان های گیاهی ترنجبین و شیرخشت و بید خشت و گز علفی بخصوص در افراد مبتلا به سوء تغذیه همراه با مصرف برخی مواد غذایی مانند لوبیا، سبزیجات، دانه ها، آجیل، غلات کامل و سایر محصولات گیاهی رنگارنگ توصیه می شود.

بنابراین استفاده از مان های گیاهی علاوه بر خاصیت دارویی، می تواند به عنوان منبع خوبی از عناصر ضروری معدنی در بدن به حساب آیند و در درمان انواع اختلالات مفید باشند. گز علفی برای افرادی که از سرطان خون، کولیت اولسراتیو، اختلالات خونریزی، اختلال در سیستم ایمنی و یا کسانی که از دست دادن خون رنج می برند، توصیه می شود. مان گیاهی ترنجبین برای آبرسانی پوست و در مان زردی و بهبود عملکرد کیسه صفرا و کاهش رنگ ادارد توصیه میشود. مصرف مان گیاهی بید خشت در رژیم غذایی می تواند برای شرایطی که کاهش تعداد گلبول های سفید خون مشاهده شده و یا در شرایط کاهش ایمنی مفید باشد و به ارتقاء ایمنی و سلامتی بدن کمک شایانی نماید.

از آنجایی که بدن انسان برای تامین انرژی برای رشد و تمام فرآیندهای زندگی به غذا نیاز دارد، مصرف مان های گیاهی طبیعی در یک رژیم غذایی معمول روزانه می تواند توصیه شود. از سوی دیگر، با توجه به اینکه اثربخشی ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی بر بهبود و یا تغییرات مقدار عناصر ضروری مانند مس و نظیر آنها تا کنون بررسی نشده است، می باید با دقت و حساسیت انجام شود.

ترجمه مقاله ارزش غذایی مان های ایرانی نوشته سعیده یزدان پرات، پریسا زیارتی و ژینوس عسگرپناه، برای دسترسی به اصل متن میتوانید به این آدرس مراجعه کنید.