ترنجبین در کتاب مقدس انجیل

منّ (ترنجبین) در کتاب مقدس انجیل به تفسیر ابرهیم ابن عزرا (Abraham Ibn Ezra) در مناقشه با حیوی بلخی  (Hiwi al-balkhi) «او گفت که منّ همان ترنجبین است»

نویسنده:  Abraham O. Shemesh

در این مقاله به شناسایی ریشه واقعی کلمه منّ (ترشحات عسل‌ مانند گیاه خارشتر (Manna of hedysarum)) در کتاب مقدس الهی (انجیل) با استفاده از مناقشه حیوی بلخی و استدلال‌های ابن عزرا می پردازیم. همچنین، تفسیرهای مفسران را از منظر چندرشته‌ای، مانند واقعیت برداشت ترنجبین در ایران و شمال آفریقا و کاربردهای آن به‌عنوان غذا و دارو در فرهنگ قرون وسطی بررسی می‌کند. در ادامه با مانا شاپ همراه باشید تا این داستان جذاب را با هم مرور کنیم.

قبل از اینکه به توضیحات کتاب مقدس انجیل در خصوص ترنجبین بپردازیم بد نیست شخصیت با شخصیت های ابراهیم ابن عزرا حیوی بلخی را بشناسیم.

ابرهیم ابن عزرا، یک شخصیت برجسته در تاریخ یهودیت است. او فیلسوف، شاعر، اخترشناس، مفسر، طالع‌بین، پزشک و خاخام یهودی اهل تودلا در اسپانیا بود که در قرن یازدهم میلادی می‌زیسته است، تفاسیر تورات، کارهای ادبی، ترجمه‌هایش از آثار عربی به عبری و رساله‌هایش در علم نجوم و زبان او بسیار معروف است. 

حیوی بلخی، فیلسوف قرن نهم، در شهر بلخ در استان خراسان (ایران کنونی، افغانستان) زندگی می‌کرد. او به‌عنوان منتقد تند کتاب مقدس با دیدگاه‌های رادیکال شناخته می‌شد و از این رو توسط مومنان به‌عنوان بدعت‌گذار تلقی می‌گردید. حیوی کتابی جدلی نوشته است که دردست رس نیست، اما تفسیرهای انتقادی او از طریق سخنان حکمایی که با او مخالف بودند، بسیار شناخته شده است و در منابع گوناگون به آنها اشاره شده است. او در مجموعه‌ای شامل ۲۰۰ پرسش، تناقضات درونی آیات، توضیحات طبیعی برای معجزات و رد برخی مفاهیم الهیاتی کتاب مقدس را مطرح کرده است.

در واکنش به دیدگاه‌های رادیکال حیوی، متفکران یهودی مانند ربی سعدیا گائون، موسی بن یعقوب ابن عزرا، ابراهیم ابن داوود و حکمای قرائی با او به مناظره پرداختند. دیدگاه‌های حیوی تأثیر قابل‌توجهی بر یهودیان قرون وسطی داشت و ابن عزرا از جمله کسانی بود که علیه نظرات او وارد بحث شده است.

ابراهیم ابن عزرا (حدود ۱۰۹۰-۱۱۶۴) در اسپانیای اسلامی، متولد شد. او پنج دهه اول زندگی خود را در اسپانیا گذراند و به کشورهای شمال آفریقا مانند تونس، مراکش و الجزایر سفر کرد. پس از اشغال اندلس توسط قبایل مرابطین و موحدین، ابن عزرا به کشورهای مسیحی غرب اروپا مهاجرت کرد و از دانش خود برای تفسیر متون کتاب مقدس استفاده نمود.

هرچند ابن عزرا و حیوی بلخی در زمان‌ها و مناطق متفاوتی فعالیت می‌کردند، هر دو به‌نوعی انتقاد کتاب مقدسی را مطرح کردند. ابن عزرا در جستجوی معنای ساده آیات، حتی با تفسیرهای میدراشی حکمای تلمود مخالفت کرد. اما در موضوع معجزات کتاب مقدس، دیدگاه‌های او با حیوی کاملاً متفاوت بود. حیوی به انتقادهای اساسی او از تورات شهره است. او به مبحث آفرینش در تورات ایمان نداشت. ازجمله سؤال‌های مشهور او این‌است که آدم (ع) به چه علت مجازات شد و چرا ملت یهود در مصر به اسارت رفتند؟

کتاب مقدس درباره معجزه منّ در صحرای سینا بحث‌ها و تفسیرهای متعددی را در طول تاریخ به دنبال داشته است. این مطالعه بر مناقشه ابراهیم ابن عزرا با حیوی بلخی درباره این پرسش تمرکز دارد که آیا منّ پدیده‌ای طبیعی بود یا معجزه‌ای الهی بوده است. این مقاله ادعاهای دو طرف را در پرتو شواهد تاریخی و ادبیات مربوط به پدیده «منّای بارشی» در مناطق صحرای سینا و کشورهای شرقی بررسی می‌کند. به گفته حیوی، منّایی که بر بنی‌اسرائیل نازل شد، ترنجبین است؛ او معتقد است مَن یک ماده شیرین رزینی نیمه‌مایع است که از ترشحات حشرات به مثال عسل بر روی گیاه خارشتر به دست می‌آید. اگر میخواهید در مورد اینکه ترنجبین دارای چه ویژگی هایی ظاهری است و ریشه این کلمه از کجا به زبان فارسی وارد شده است پیشنهاد میکنیم مقاله ریشه یابی واژه ترنجبین را مطالعه کنید.

در ادامه خواهیم دید که ابن عزرا با مجموعه‌ای از استدلال‌ها و ردّیه‌ها به ادعاهای حیوی پاسخ می‌دهد. او معتقد است که ویژگی‌های ترنجبین با توصیف منّای کتاب مقدس همخوانی ندارد؛ مثلاً ترنجبین در صحرای سینا نمی‌بارد، در فصل محدودی ظاهر می‌شود، در آفتاب ذوب نمی‌شود، در شب فاسد نمی‌گردد و در مراجع عبری بیشتر به‌عنوان دارو توصیه و استفاده شده است تا به عنوان غذا.

وسعت گیاه خارشتر در دشت خراسان

ترنجبین در کتاب مقدس انجیل

پژوهشگرانی که رویکرد واقع بینانه را برگزیده‌اند، سعی کرده‌اند شباهت‌هایی بین توصیفات کتاب مقدس از منّ و پدیده‌های طبیعی پیشنهاد دهند. برخی از این تفسیرها با توصیفات متنی سازگار نیستند و در منطقه صحرا سینا، جایی که داستان رخ داده، رایج نمی‌باشند.

• برخی معتقدند منّ نوعی گلسنگ (Lecanora esculenta) است که در سال‌های بارانی در آسیای مرکزی ظاهر می‌شود و توسط باد به استپ‌های آسیایی منتقل می‌گردد. اما این پدیده در سینا ثبت نشده و شباهتی با توصیفات کتاب مقدس ندارد.
• ترنس مک‌کنا پیشنهاد کرد که منّ نوعی قارچ (Psilocybe cubensis) است. این پیشنهاد نه‌تنها با آیات کتاب مقدس همخوانی ندارد، بلکه قارچ‌ها در مناطق بیابانی خشک مانند سینا به‌ندرت رشد می‌کنند.
• سیمون فریتز بودنهایمر پیشنهاد کرد که منّ ترشحات عسل‌مانند (honeydew) حشرات مقیاس‌دار مانند Najacoccus serpentines minor یا Trabutina mamipara است که روی درختان تاماریکس Tamarix mannifera در دره عربا، نگب جنوبی و سینا رشد می‌کنند.
• آوینوآم دانین معتقد بود که منّ ترشحات عسل‌مانند حشراتی است که از درختان اقاقیا (به عربی: من سیال) یا Hammada salicornica (به عربی: من ریم) تغذیه می‌کنند. حشرات قطرات مایعی ترشح می‌کنند که به‌صورت دانه‌های شیرین منعقد می‌شود. بادیه ‌نشینان سینا این دانه‌ها را که مانند عسل شیرین هستند، جمع‌آوری می‌کنند و به آن «منّ» می‌گویند.

در حقیقت، این ترشحات عسل‌مانند پدیده‌ای شناخته‌شده در مناطق بیابانی مانند اسرائیل، شمال سوریه، ایران و عراق است و انواع مشابهی در اروپا، استرالیا و آمریکا نیز از آنها یافت می‌شود. امروز بخوبی میدانیم که ترنجبین ترشحات حشره نیست بلکه شهد گیاه خارشتر خشک شده ای است که بر روی ساقه های گیاه خارشتر گزیده شده توسط یک نوع حشره ایجاد شده است. برای اطلاعات کامل در خصوص اینکه ایا این ترنجین شیرین، شیره گیاه خارشتر است و یا ترشحات یک حشره که محل زندگی آن بر روی شاخه های گیاه خارشتر است، در مقاله ترنجبین (Taranjebin) چیست؟ به طور مفصل بر آن بحث شده است.

منّ نازل‌شده در صحرای سینا – طبیعی یا معجزه‌؟

ابن عزرا در هر دو تفسیر خود (کوتاه و بلند) به آیه‌های خروج ۱۶:۱۳ و ۱۶:۱۵ به تفسیر حیوی درباره منّ پاسخ داد. حیوی معتقد بود که منّ پدیده‌ای کاملاً طبیعی است و آن را ترنجبین (به فارسی: تر انگبین، به معنای عسل مرطوب) نامید. ابن عزرا این ماده را در عربی «منّ» و در لاتین «مانا» نامید. ریشه این واژه در مقاله ریشه یابی واژه ترنجبین بطور کامل بررسی شده است.

ترنجبین در ادبیات اسلامی قرون وسطی با نام‌هایی مانند منّ، ترنجبین و منّه‌العسل شناخته می‌شود. این ماده شیرین از ترشحات حشرات مقیاس‌دار روی گیاهانی مانند Alhagi maurorum (شترخار) یا Astragalus در ایران به دست می‌آید. حیوی که در ایران زندگی می‌کرد، با این پدیده آشنا بود و آن را به‌عنوان منّای کتاب مقدس معرفی کرد.

ابن عزرا با استدلال‌های متعددی به رد ادعاهای حیوی پرداخت و تأکید کرد که منّ معجزه‌ای الهی است. او در تفسیر بلند خود

می‌نویسد:
حیوی که گفت منّ همان ترنجبین است سخت در اشتباه بوده است!

مشکلات بسیاری در مورد این دیدگاه وجود دارد:

۱.  ترنجبین در صحرای سینا نازل نمی‌شود.

۲.  در شمال آفریقا، این ماده فقط در ماه‌های نیسان و ایار (فروردین و اردیبهشت) ظاهر می‌شود.

۳.  در آفتاب ذوب نمی‌شود و در شب فاسد نمی‌گردد.

۴ . جامد نیست و نیازی به کوبیدن در هاون ندارد.

۵ . روی زبان ذوب می‌شود.

۶.  ارزش غذایی ندارد و بیشتر در داروها استفاده می‌شود.

۷.  روزهای جمعه مقدارش دو برابر نمی‌شد و در سبت (شنبه) نازل نمی‌گردید.

۸.  فقط در محل اردوی بنی‌اسرائیل ظاهر می‌شد.

۹.  پس از عبور از رود اردن تا اواسط نیسان ادامه داشت.

ابن عزرا معقد است که منظور از منّ در کتاب مقدس انجیل ترنجبین نیست!

دلایل رد ادعای ذکر نام ترنجبین در کتاب مقدس انجیل

 ترنجبین در صحرای سینا نازل نمی‌شود

ابن عزرا ادعا می‌کند که حیوی پدیده‌ای را که در ایران می‌شناخت به منّای بنی‌اسرائیل نسبت داده، در حالی که ترنجبین در سینا رایج نیست. با این حال، ترشحات عسل‌مانند در سینا وجود دارد، اما نه از گونه‌های Alhagi یا Astragalus. ابن عزرا که به سینا سفر نکرده بود، احتمالاً با استفاده بادیه‌نشینان از این ماده آشنا نبود.

ترنجبین در فصل محدودی ظاهر می‌شود

بر اساس داستان کتاب مقدس، منّ در تمام طول سال (به‌جز سبت) نازل می‌شد و غذای اصلی بنی‌اسرائیل بود. اما ترنجبین، به گفته ابن عزرا، فقط در ماه‌های نیسان و ایار (فروردین و اردیبهشت) ظاهر می‌شود. در ایران، فصل برداشت ترنجبین از اواخر بهار تا پاییز است، اما در سینا، این پدیده در تابستان (مرداد و شهریور) رخ می‌دهد.

ترنجبین در آفتاب ذوب نمی‌شود و در شب فاسد نمی‌گردد

کتاب مقدس می‌گوید منّ صبح‌ها جمع‌آوری می‌شد، زیرا در گرمای روز ذوب می‌گردید و اگر تا صبح بعدی نگه داشته می‌شد، فاسد و کرم‌زده می‌شد. ابن عزرا ادعا می‌کند که ترنجبین در آفتاب ذوب نمی‌شود و می‌توان آن را برای مدت طولانی حفظ کرد.

ترنجبین ماده‌ای جامد نیست و نیازی به کوبیدن ندارد

کتاب مقدس می‌گوید منّ کوبیده یا آسیاب می‌شد تا برای پخت آماده شود. ابن عزرا معتقد است که ترنجبین به دلیل بافت نرم و چسبناک خود نیازی به کوبیدن ندارد، در حالی که منّای معجزه‌آمیز جامد بود.

ترنجبین به‌عنوان دارو استفاده می‌شود، نه غذا

ابن عزرا تأکید می‌کند که منّای معجزه‌آمیز غذای اصلی بنی‌اسرائیل بود، اما ترنجبین ارزش غذایی کافی ندارد و بیشتر به‌عنوان دارو یا شیرین‌کننده استفاده می‌شود. ارزش غذایی مان های گیاهی ایرانی را در این مقاله مطالعه کنید.

منّ به‌صورت معجزه‌آمیز نازل می‌شد

حیوی با شناسایی منّ به‌عنوان ترنجبین، بُعد معجزه‌آمیز آن را نادیده می‌گیرد. در کتاب مقدس، منّ قوانین طبیعی را نقض می‌کرد؛ مثلاً در روز جمعه مقدارش دو برابر می‌شد و در سبت نازل نمی‌گردید. همچنین، همه افراد مقدار یکسانی دریافت می‌کردند، صرف‌نظر از اینکه چقدر جمع‌آوری کرده بودند.

منّ فقط در محل اردوی بنی‌اسرائیل نازل می‌شد

ابن عزرا می‌گوید که منّای معجزه‌آمیز فقط در مکان‌های اردوی بنی‌اسرائیل ظاهر می‌شد، در حالی که ترنجبین به مکان‌های خاصی وابسته است که گیاهان و حشرات مقیاس‌دار وجود دارند.

منّ پس از عبور از اردن ادامه یافت

بر اساس کتاب یوشع، منّ حتی پس از ورود بنی‌اسرائیل به سرزمین اسرائیل تا ۱۶ نیسان ادامه داشت. این نشان می‌دهد که منّ پدیده‌ای کنترل‌شده و معجزه‌آمیز بود که با نیازهای بنی‌اسرائیل همراهی می‌کرد.

بحث و نتیجه‌گیری

مناقشه بین ابن عزرا و حیوی درباره منّ یکی از قدیمی‌ترین بحث‌ها درباره ماهیت معجزه‌آمیز یا طبیعی این پدیده است. ابن عزرا با تکیه بر معنای ساده آیات، شناسایی منّ با ترنجبین را رد می‌کند، زیرا ویژگی‌های ترنجبین با توصیفات کتاب مقدس همخوانی ندارد. حیوی، در مقابل، معتقد است که شباهت‌هایی بین ترنجبین و منّ وجود دارد، اگرچه استدلال‌های دقیق او حفظ نشده است. شباهت‌هایی مانند طعم شیرین، رنگ روشن اولیه و نحوه «نازل شدن» بین منّ و ترنجبین وجود دارد، اما مشکلاتی مانند ارزش غذایی و دارویی و مقدار محدود ترنجبین این شناسایی را دشوار می‌کند. این اختلاف در تفسیر معجزات کتاب مقدس، مانند داستان شکافتن دریای سرخ یا درخشش چهره موسی، نیز دیده می‌شود. حیوی این رویدادها را با پدیده‌های طبیعی توضیح می‌داد، در حالی که ابن عزرا بر ماهیت معجزه‌آمیز آن‌ها تأکید داشت. به حال ما با تحقیق در مقالات دیگری که در اینترنت وجود دارد مشاهده کردیم که در بسیاری از روایات بخصوص در دوران هایی که یهودیان در صحرا تبعید شده بودند به سفارش پیشوای خود از ترنجبین در روز های متوالی به عنوان منبع غذایی برای زنده ماندن استفاده کرده اند و به آن بسیار احترام میگذارند و حیات خود را میدون این نعمت الهی می دانند، اما اینکه آیا در کتاب مقدس انجیل مستقیم به ذکر نام آن با عنوان منّ اشاره شده است یا نه در شک هستیم.

اگه هنوز نیاز داری بیشتر بدونی حتما به این مقاله برای اطلاع از همه چیز درباره ترنجبین اصل و 10 خاصیت آن سر بزن. اونجا براتون یک پادکست و یک ویدئو جذاب و جامع برای آگاهی از نحوه برداشت و جمع آوری ترنجبین تهیه کردیم و میتونی به راحتی بهشون دسترسی داشته باشی..

نمونه‌های دیگر از اختلافات

نمونه‌های دیگر از اختلافات تفسیری

• شکافتن دریای سرخ: حیوی معتقد بود که موسی از جزر و مد دریا آگاه بود و از جزر برای عبور بنی‌اسرائیل استفاده کرد، در حالی که فرعون غرق شد. ابن عزرا این تفسیر را رد کرد و آن را معجزه‌ای الهی دانست.
• چهره درخشان موسی: حیوی ادعا کرد که چهره موسی به دلیل گرسنگی ۴۰ روزه خشک و شبیه شاخ شده بود. ابن عزرا این را توهین‌آمیز خواند و گفت چهره موسی به دلیل تجربه معنوی درخشان بود.

منابع

• ابن‌البیتار، ۱۸۷۴، جامع مفردات الادویه والاغذیه، جلدهای ۱ و ۴، نسخه بولاق، قاهره.
• کاشر، ر.، ۱۹۸۶، «معجزات در کتاب مقدس عبری: ویژگی‌های پدیدارشناختی، جایگاه توصیفی و معنای الهیاتی»، بیت میکا ۳۱، ۴۰-۵۸.
• کافمن، ک. و شلوسینگر، م.، ۱۹۰۱-۱۹۰۶، «حیوی بلخی»، دایره‌المعارف یهودی، جلد ۶، ص ۴۲۹-۴۳۰، فانک و واگنالز، نیویورک.

منبع اصلی مقاله