ریشه یابی ترنجبین در معجزه الهی: مانایی که هنوز هم وجود دارد

آیا ترنجبین همان مانا آسمانی است؟

نویسنده: مجله مومنت | ۲۸ ژانویه ۲۰۱۹

سال ۱۹۶۸ بود، فقط چند ماه پس از پایان جنگ شش‌روزه، وقتی آوینوآم دانین، استاد فقید گیاه‌شناسی، به همراه همکارانش از دانشگاه عبری اورشلیم، به جستجو در صحرای سینا رفتند. این سرزمین تاریخی تازه توسط اسرائیل از مصر گرفته شده بود. دانین و تیمش قطرات سفید رنگی روی ساقه‌های سبز بوته بیابانی Haloxylon salicornicum مشاهده کردند. گیاهی که در سراسر خاورمیانه پراکنده است.

دانین سال‌ها بعد در مقاله‌ای در سایت Flora of Israel Online نوشت: «از یک بدوی که از کنارمان رد می‌شد پرسیدیم: «این چیست؟» او پاسخ داد: «این مان-ریمث است که وقتی از مصر خارج شدید خوردید.»» ریمث نام محلی همان بوته است. دانین با خود اندیشید: آیا این پاسخ معمای چند هزار ساله درباره غذای معجزه‌آسای آسمانی است که قوم اسرائیل را در راه سرزمین موعود سیر می‌کرد؟

 مانا در کتاب مقدس

مانا برای اولین بار در فصل ۱۶ کتاب خروج ذکر شده است. قوم اسرائیل پس از خروج از مصر، در بیابان سینا از کمبود غذا به موسی شکایت کردند. خداوند به موسی وعده داد «نان از آسمان برایتان خواهد بارید». صبحگاه، پس از برطرف شدن لایه شبنم، روی سطح بیابان چیزی ریز و پولک‌مانند، شبیه شبنم یخ‌زده، ظاهر شد. اسرائیلی‌ها پرسیدند «مان هو؟» (این چیست؟) و از همین عبارت، نام «مانا» (Mann در عبری مدرن) بر جای ماند. تورات آن را «مانند دانه گشنیز، سفید» توصیف کرده و طعمش را «مانند نان‌کیک‌های عسلی» دانسته است. برای مطالعه بیشتر پیشنهاد می کنیم این مقاله را از اینجا مطالعه کنید.

مان عبری دستورالعمل خاص خود را داشت: مردم باید هر روز دقیقاً به اندازه نیاز روزانه جمع‌آوری می‌کردند و هرگز ذخیره نمی‌کردند، زیرا غذا سریع فاسد می‌شد. مانا شش روز در هفته ظاهر می‌شد و در جمعه دستور بود دو برابر جمع کنند، چون شنبه (روز استراحت) مانا نمی‌بارید. وعده داده شده بود که سهم اضافی شبات فاسد نشود.

دانه های ترنجبین ترواش شده از ساقه گیاه خارشتر

 کشف علمی و شواهد تاریخی ریشه یابی ترنجبین در معجزه الهی

توصیف کتاب مقدس کاملاً با یافته‌های دانین در صحرای سینا مطابقت داشت. او دریافت که قطرات سفید (ترنجبین اصل)، محصول جانبی هضم حشرات هستند که از شیره گیاه تغذیه می‌کنند (عسلک یا honeydew). این ترشحات شبانه تشکیل شده، سرشار از قندند و با خشک شدن به گرانول‌های سفید تبدیل می‌شوند. هنوز هم از بهار تا اوایل پاییز در بسیاری از نقاط خاورمیانه جمع‌آوری می‌شود.

بهتر از است بدانید علاوه بر ترشحات این حشره خود شهد خارج شده از ساقه لطیف گیاه خارشتر نیز خشک شده و دانه های بسیار ریز شیرینی را بر روی بوته تشکیل می دهد و این نوع ترنجبین در ایران بسیار مرسوم است. در این مقاله بخوبی در مورد تفاوت این دو نوع ترنجبین صحبت شده مانا شاپ پیشنهاد می کند که برای آگاهی کامل از تفاوت های آن دو نوع ترنجبین آن مقاله را حتما مطالعه نماید.

مانا در عهد جدید و قرآن نیز آمده است. نوشته‌های قرون‌وسطی فارسی درباره قرآن و کتاب پزشکی ابوریحان بیرونی (قرن ۱۰-۱۱ میلادی) مانا را شیره شیرین درخت تماریسک معرفی کرده‌اند. درختی که در شبه‌جزیره سینا و مناطق امروزی عراق و ایران فراوان است. در فارسی به آن تارنجبین (Tar-angabin) یعنی «عسل تر» گفته می‌شود.

نقاشی جمع‌آوری مانا اثر جیمز تی‌سوت در سال ۱۹۰۲ نیز این صحنه را به تصویر کشیده است.

سند قرن شانزدهم نوشته پی‌یر بلون، جهانگرد و طبیعی‌دان فرانسوی، همین نام را برای مانایی که در صومعه سنت کاترین در سینا دیده بود به کار برده است. این موضوع برای دانین نقطه عطفی بود. او دریافت که بدوی‌ها احتمالاً داستان مانا را از اجدادشان که سه هزار و پانصد سال پیش موسی را دیده بودند، نشنیده‌اند، بلکه بعدها با آن آشنا شده‌اند.

دانه های ترنجبین بر روی ساقه بوته خارشتر

 مانا در عصر حاضر

هرچند نمی‌توان با اطمینان کامل گفت کدام گیاه دقیقاً «نان آسمانی» قوم یهود بوده، اما «مانا» هنوز در بخش‌هایی از ایران و عراق برداشت و استفاده می‌شود. این واژه به شیره شیرین هر گیاه منطقه‌ای یا ترشحات حشرات روی درختانی مانند تماریسک اشاره دارد.

آشپزهای مدرن آمریکایی نیز با آن آزمایش کرده‌اند. اخیراً سرآشپز تاد گری در رستوران «مانا» در موزه کتاب مقدس واشنگتن دی‌سی، از مانای وارداتی از ایران به عنوان تزئین ظریف استفاده کرد، هرچند تحریم‌ها واردات آن را بسیار دشوار کرده است.

در عراق می‌توانید مان السماء (مانا از آسمان) را امتحان کنید. در ایران باستان و امروزی نیز به نام های گزانگبین یا گز انگبین و بطور مرسوم تر به نام ترنجبین (Taranjebin) شناخته می شود از آن شیرینی جویدنی سفید رنگ و نوگات‌مانندی که در زبان پارسی به آن «گز» گفته می شود و اصولاً با هل و آجیل مخلوط شده است، درست میکنند. به طور سنتی از مانای جمع‌شده زیر درختان تماریسک تهیه می‌شد که با خاک و برگ مخلوط بود.

آن را با جوشاندن و صاف کردن تمیز می‌کردند و به شکل توپ درمی‌آوردند. طبق کتاب Delights from the Garden of Eden نوشته نوال نصرالله (منتشرشده در ۲۰۰۳)، تهیه این شیرینی تخصص قنادان یهودی بغداد بود که آن را بابا کادراسی می‌نامیدند. امروزه بیشتر با مخلوط شکر و سفیده تخم‌مرغ به جای مانا واقعی درست می‌شود.

درباره وعده دو برابر مانا در جمعه (لِحِم میشنِه) که برای دو روز کافی بود، هنوز توضیح علمی کاملی یافت نشده است. اما این موضوع به سنت زیبای یهودی منجر شد که نخستین بار در تلمود بابلی ظاهر گردید: خواندن برکت هاموتزی بر روی دو نان challah در شبات.

تصویر دانه های ترنجبین یا همان مان السماء

 دستور پخت ناتیف (Middle Eastern Nougat or Natif nougat-like candy)

در کتاب نوال نصرالله (۲۰۰۳)، دستور ناتیفی نقل شده که از کتاب آشپزی دهه ۱۹۵۰ گرفته شده و مانا ماده اصلی آن است. این دستور برای قنادان حرفه‌ای نوشته شده:

مواد لازم:

– ۵٫۴۴ کیلوگرم مانا

– ۱۰۰ عدد تخم‌مرغ

– ۱٫۳۶ کیلوگرم بادام بو داده

– آرد تست‌شده به مقدار لازم

– پودر قند

طرز تهیه:

۱. مانا را شبانه در آب گرم خیس کنید تا حل شود. از پارچه نازک صاف کنید و روی حرارت ملایم در قابلمه بزرگ بگذارید. چندبار آن را صاف کنید تا خاک و ذرات رس از آن پاک شود.

۲. ۲۵ تخم‌مرغ اضافه کنید و هم بزنید تا مخلوط شفاف شود (۳۰-۴۵ دقیقه). 

۳. مانا را روی حرارت بجوشانید، سفیده ۷۵ تخم‌مرغ باقی‌مانده را اضافه کنید و به مدت ۵ تا ۶ ساعت روی حرارت ملایم مدام هم بزنید تا به خمیر روشن تبدیل شود و سپس بادام بو داده را بلافاصله اضافه کنید.

۴. پس از خنک شدن، به شکل کیک‌های تخت یا توپ‌های حدود ۵ سانتی‌متری درآورید و هر کدام را در آرد بغلتانید.

۵. پس از سرد شدن کامل، در قوطی یا جعبه چوبی لایه‌لایه کنید و بین لایه‌ها پودر قند بریزید.

اگر نیاز به منابع بیشتری برای تهیه این دسر خوشمزه دارید دستور تهیه آن را از این لینک نیز میتوانید مطالعه کنید.

Natif nougat – گز سنتی ایرانی

جمع‌بندی نهایی:

ترنجبین ایرانی همان ماده‌ای است که در متون مقدس به نام «مانا» شناخته می‌شود؛ شیره شیرین گیاه خارشتر یا تماریسک که پس از گزش حشرات و خشک شدن در شب، به صورت دانه‌های سفید و عسلی روی بوته ظاهر می‌شود و از دیرباز در ایران، عراق و صحرای سینا برداشت می‌گردد.

همچنین در نقد مقاله فوق به نظر مانا شاپ ضعف اصلی مقاله این است که با اتکای بیش‌ازحد به شواهد علمی، بُعد ایمانی ماجرا را نادیده گرفت. اگر مقاله صریحاً می‌گفت: «مانا احتمالاً یک ماده طبیعی بوده که خداوند از آن به‌صورت معجزه‌آسا برای تغذیه بنی‌اسرائیل استفاده کرده است. هم علم و هم ایمان در کنار هم قابل‌قبول دانسته می شد». احتمالاً واکنش‌های منفی در رابطه با این مقاله بسیار کم‌تر می‌شد. اما نگاه «یا علم یا ایمان» مقاله، آن را در چشم مؤمنان به یک نوشته «نقادانه و دین گریزانه» تبدیل کرده است، در حالی که خود مقاله صرفاً به دنبال کشف یک حقیقت تاریخی-طبیعی بوده است.